Nghịch lý 'con bò tương lai': Yuval Harari cảnh báo nguy cơ con người không còn hiểu thế giới mình tạo ra

1 Từ công cụ thụ động đến tác tử tự chủ: Ranh giới bị xóa nhòa

Trong toàn bộ tiến trình văn minh, mọi phát minh của con người — từ lưỡi rìu đá, máy in Gutenberg, thuốc súng cho đến năng lượng hạt nhân — đều chia sẻ chung một thuộc tính căn bản: chúng là công cụ vô tri. Một con dao có thể dùng để chế biến thực phẩm hoặc làm vũ khí, lò phản ứng có thể thắp sáng thành phố hoặc hủy diệt một quốc gia, nhưng bản thân con dao hay urani không bao giờ tự đưa ra quyết định về mục đích sử dụng. Con người luôn là thực thể nắm chuôi dao và giữ quyền kích hoạt.

Tuy nhiên, các bước nhảy vọt gần đây của mô hình ngôn ngữ lớn (LLM) và hệ thống tác tử tự hành (AI agents) đã phá vỡ tiên đề lịch sử này. AI không còn đơn thuần là phần mềm thực thi các dòng lệnh cố định theo logic if-else, mà là một chủ thể hành động (agent) có khả năng tự học hỏi, tự sinh ra ý tưởng mới và hành xử theo những cách mà chính các kỹ sư lập trình không lường trước được.

Nghịch lý cốt lõi nằm ở chỗ: giá trị thương mại và khoa học hàng nghìn tỷ USD của AI chỉ xuất hiện khi nó vượt qua tầm hiểu biết của con người để tìm ra những giải pháp đột phá. Nhưng chính năng lực vượt giới hạn đó lại tước đi khả năng kiểm soát tiền kiểm (ex-ante verification) của các cơ quan giám sát.

2 Ẩn dụ "Con bò của tương lai" và chứng sa sút trí tuệ tập thể

Để minh họa cho mối đe dọa sinh tồn mà nhân loại phải đối mặt, Harari quay trở lại cội nguồn sức mạnh tiến hóa của loài Homo sapiens. Con người không thống trị Trái đất nhờ sức mạnh cơ bắp hay móng vuốt, mà nhờ khả năng xây dựng và vận hành các cấu trúc hợp tác quy mô lớn dựa trên các thực tại liên chủ quan (intersubjective reality) như tiền tệ, nhà nước, thị trường tài chính và hệ thống pháp luật.

Một điểm đặc thù là ngay cả những cá nhân vận hành các hệ thống này cũng chỉ nắm được một phần nhỏ của bức tranh tổng thể: không một nhân viên ngân hàng nào nhớ hết mọi giao dịch trên mạng lưới SWIFT, không một thẩm phán nào thuộc lòng mọi án lệ. Nhưng AI thì hoàn toàn có thể. Sinh ra từ môi trường kỹ thuật số, AI "hít thở" dữ liệu, quy tắc và cấu trúc logic với tốc độ và dung lượng vượt trội hàng triệu lần so với bộ não sinh học.

Harari nhấn mạnh rằng AI không cần phải có ý thức hay cảm xúc giống con người để trở nên thông minh hơn con người — cũng như chiếc máy bay phản lực không cần vỗ cánh để bay nhanh hơn chim bồ câu. Khi AI tự thiết kế ra các công cụ tài chính phái sinh mới hay những bộ quy tắc điều tiết thuật toán tối ưu, con người sẽ không thể theo kịp để giải mã nguyên lý vận hành bên trong.

Hệ quả là viễn cảnh con người trở thành "những con bò của tương lai": một con bò trong trang trại có thể nhìn thấy người nông dân, nhưng nó hoàn toàn không thể hiểu thế nào là chỉ số lạm phát, thị trường hàng hóa tương lai hay hợp đồng mua bán thịt bò trên sàn Chicago. Con người tương lai có thể vẫn được hưởng thụ nền y tế tân tiến, nguồn năng lượng dồi dào và sản phẩm tiêu dùng do AI tối ưu hóa, nhưng sẽ sống trong sự phụ thuộc hoàn toàn vào những hệ thống mà chính bộ não mình không thể hiểu nổi. Tình trạng này được Harari gọi là "chứng sa sút trí tuệ tập thể" (collective dementia).

3 Sự đổ vỡ của mạng lưới niềm tin và tham vọng của giới công nghệ

Theo Harari, xi măng gắn kết nền văn minh nhân loại không phải là sức mạnh vũ lực hay chỉ số IQ, mà là niềm tin. Tuy nhiên, AI tổng hợp (Generative AI) đang trực tiếp phá hủy tính toàn vẹn của nhận thức (epistemic integrity). Trải nghiệm cá nhân của Harari khi mất 90 giây mới xác định được video deepfake về chính mình — và người thân trong gia đình mất tới 25 phút vẫn chưa chắc chắn — cho thấy ranh giới giữa thực và ảo đã bị bẻ gãy ở cấp độ sinh học.

Trong khi niềm tin giữa người với người, niềm tin vào báo chí, định chế nhà nước và hệ thống tư pháp suy giảm nghiêm trọng, xã hội lại có xu hướng chuyển giao quyền quyết định và niềm tin mù quáng vào các "hộp đen" thuật toán.

Song song đó, tư tưởng của giới tài phiệt công nghệ tại Thung lũng Silicon càng đẩy nhanh quá trình này. Từ phát biểu của Sam Altman xem con người là giống loài tự thiết kế hậu duệ kỹ thuật số cho mình, đến việc Elon Musk ví con người như một "đoạn mã khởi động sinh học" (biological bootloader) cho siêu trí tuệ, cho thấy một xu hướng nguy hiểm: bình thường hóa việc hạ thấp vị thế sinh học của con người trước thần tượng kỹ thuật số do chính họ tạo ra để thu hút nguồn vốn đầu tư.

4 Tranh luận đa chiều: Cảnh báo hiện sinh hay nỗi sợ thái quá?

Cảnh báo của Yuval Noah Harari đã làm dấy lên những cuộc tranh luận học thuật và chính sách gay gắt trên toàn cầu. Các luồng ý kiến hiện nay chia thành ba trường phái tư tưởng chính:

5 So sánh tổng quan các góc nhìn về tương lai của AI